Long COVID

 Long COVID, COVID geçirenlerin %30’unda ortaya çıkmakta, hastaneye yatırılanlarda bu oran daha da yüksek gözlenmekte; yaş, cinsiyet, hastalığın ciddiyeti ve önceden var olan ilave hastalıkların durumlarına göre değişiklik göstermektedir.

50 yaş üzeri bireyler, Kadın cinsiyet, Obezite, Astım ve diğer kronik hastalıklar, Hastanede yatış öyküsü (özellikle yoğun bakımda) risk faktörleridir.

Long COVID neredeyse tüm vücut sistemlerimizi etkilemektedir. 

Merkezi ve Periferik Sinir Sistemi

Etkiler: Beyin sisi (konsantrasyon bozukluğu), Hafıza problemleri, Baş ağrısı, Uyku bozuklukları, Anksiyete, depresyon, panik atak, Periferik nöropati

Muhtemel Mekanizmalar: Nöroinflamasyon (sitokin fırtınası sonrası), Endotel hasarı → beyin kan akımının bozulması, Disotonomi (otonom sinir sistemi bozukluğu), Viral nörotropizm (sinir hücrelerine direkt etki)

Solunum Sistemi

Etkiler: Kalıcı öksürük, Nefes darlığı, Azalmış egzersiz kapasitesi, Fibrotik değişiklikler

Muhtemel Mekanizmalar: Alveolar hasar sonrası iyileşemeyen doku (fibrozis), Persistan inflamasyon, Oksijen difüzyon kapasitesinde azalma, Akciğer parankiminde mikrotromboz

Kalp-Damar Sistemi

Etkiler: Çarpıntı (taşikardi), Göğüs ağrısı, Kardiyomiyopati, miyokardit, Ortostatik hipotansiyon / POTS,

Muhtemel Mekanizmalar: Kalp kası iltihabı (miyokardit), Otonom sinir sistemi bozuklukları, Endotel disfonksiyonu, Mikrodamar tıkanıklıkları, Stres kaynaklı kardiyak etkiler

Psikolojik ve Psikiyatrik Problemler

Etkiler: Anksiyete, depresyon, Travma sonrası stres bozukluğu (PTSD), Uyku ve duygu durum bozuklukları

Muhtemel Mekanizmalar: Pandemi kaynaklı sosyal stres, Beyin kimyasallarında (nörotransmitter) dengesizlik, Uyku ritminde bozulma, Nöroinflamasyon

İmmün Sistem

Etkiler: Aşırı aktif bağışıklık sistemi (otoimmünite), Kronik inflamasyon, Romatizmal belirtiler

Muhtemel Mekanizmalar: Moleküler taklit → otoantikor üretimi, T hücre disfonksiyonu, Bağışıklık sisteminin kendi dokularına saldırması, Persistan viral antijenlere karşı immün yanıt

Kas-İskelet Sistemi

Etkiler: Kas ve eklem ağrıları, Kronik yorgunluk sendromu (ME/CFS), Egzersiz sonrası kötüleşme

Muhtemel Mekanizmalar: Kas içi mikrosirkülasyon bozukluğu, Mitokondriyal disfonksiyon, Sitokin kaynaklı kas hassasiyeti, İnflamatuvar artraljiler

Endokrin Sistem

Etkiler: Hipotiroidi / tiroidit, Hormon dengesizlikleri, Yeni diyabet tanısı, Yorgunluk, soğuğa tahammülsüzlük, Kilo alma

Muhtemel Mekanizmalar: Tiroid dokusuna otoimmün saldırı, inflamasyon, Pankreas beta hücrelerinde hasar, HPA (hipotalamus–hipofiz–adrenal) aksının bozulması, Tip 2 insidansında artış

Hematolojik Sistem

Etkiler: Kan pıhtılaşma eğiliminde artış (tromboz), D-dimer yüksekliği, Mikrotrombozlar,

Muhtemel Mekanizmalar: Endotel hasarı → prokoagülan durum, Sitokin fırtınası sonrası koagülopati, Platelet aktivasyonunun artması

İmmün Sistem ve Otoimmün Hastalıklar

• Romatoid artrit benzeri eklem tutulumları
• Lupus benzeri belirtiler
• Guillain-Barré Sendromu
• Kronik yorgunluk sendromu (ME/CFS)

Gastrointestinal Sistem

Etkiler: İshal, mide bulantısı, gaz, karın ağrısı, Geçici emilim bozukluğu, şişkinlik, İştahsızlık, Tat alma bozukluğu

Muhtemel Mekanizmalar: Bağırsak epitel hücrelerinde ACE2 reseptörü aracılığıyla viral etki, Mikrobiyota (bağırsak florası) dengesinin bozulması, Gastrointestinal sinir sisteminde inflamasyon

Karaciğer

Etkiler: Karaciğer enzimlerinde (AST, ALT) artış, Hepatik yorgunluk hissi

Muhtemel Mekanizmalar: Viral hepatit benzeri etki, İlaç kaynaklı karaciğer stres reaksiyonu, Sitotoksik T hücre saldırıları

Böbrekler

Etkiler: Proteinüri, Akut böbrek hasarı sonrası kronikleşme, Mikroskopik Hematüri

Muhtemel Mekanizmalar: Glomerül hasarı (viral veya otoimmün), Hipoperfüzyon (dolaşım bozukluğu), Mikroanjiyopati

Üreme Sistemi

Kadınlarda: Adet düzensizliği, PMS şikayetlerinde artış, Kanama miktarında değişiklikler, Hormonal dengesizlikler

Erkeklerde: Testosteron düşüklüğü, Sperm sayısı ve kalitesinde geçici azalma

Muhtemel Mekanizmalar: Hormonal aksın (hipotalamus–hipofiz–gonad) etkilenmesi, Oksidatif stresin testis veya over fonksiyonunu bozması, İmmünolojik yanıtlar

Cilt

Etkiler: Saç dökülmesi (telogen effluvium)-En sık gözlenmekte, Egzama ve Kurdeşen benzeri döküntüler, Ciltte ve Parmak uçlarında morarma ("Covid toes")

Muhtemel Mekanizmalar: Enflamatuvar medyatörlerin ciltte mikrosirkülasyonu bozması, Otoimmün deri reaksiyonları, Besin emilim bozukluğu ve stresin etkisi

Göz ve Görme Sistemi

Etkiler: Bulanık görme, Işık hassasiyeti, Göz kuruluğu, Gözde kızarıklık, Optik nörit gibi inflamatuvar tablolar, Göz migreni

Muhtemel Mekanizmalar: Göz kaslarında mikrovasküler inflamasyon, Retina damarlarında pıhtılaşma, Gözyaşı üretiminde sinirsel bozukluklar

Kulak-Burun-Boğaz

Etkiler: Tat ve koku kaybı (aylarca sürebilir), Kulakta çınlama (tinnitus), Vertigo, Boğazda sürekli kuruluk ve tahriş

Muhtemel Mekanizmalar: Olfaktör sinir hasarı, İç kulakta inflamasyon, Vestibüler sistemin etkilenmesi

Mesane ve Üriner Sistem

İdrar yaparken sıkışma hissi, İdrar sıklığında artış (pollaküri), Gece idrara kalkma (noktüri), İdrar kaçırma (inkontinans), Mesane doluluğuna rağmen idrar yapamama (retansiyon), İdrar yolu enfeksiyonu benzeri şikayetler, bakteriüri, interstisyel sistit benzeri durumlar

Kas-İskelet Sistemi

Sürekli yorgunluk, miyalji (kas ağrısı) ve artralji (eklem ağrısı), Egzersiz sonrası yorgunluk artışı

Neden Uzun Sürüyor?

• İnflamasyonun uzaması: Sitokin fırtınasının kalıntıları
• Skarlaşmanın artması
• Otoimmün yanıt: Vücudun kendi dokularına karşı antikor üretmesi
• Viral kalıntılar: SARS-CoV-2’nin vücutta latent kalması
• Endotel Hasarı, Mikrovasküler Hasar ve Tromboz
• Disotonomi: Otonom sinir sisteminin etkilenmesi

 

Long COVID için spesifik bir tedavi bulunmamakla birlikte, semptom odaklı ve multidisipliner yaklaşım önerilmektedir. Rehabilitasyon programları bireyin ihtiyaçlarına göre uyarlanmalıdır:

• Solunum fizyoterapisi, Bilişsel terapi ve psikososyal destek, Egzersiz reçetesi ve yavaş egzersiz ilerlemesi, İlaç tedavisi: Anksiyete, uyku bozukluğu veya ağrı için destekleyici ilaçlar

Long COVID yalnızca biyolojik değil, aynı zamanda sosyal ve psikolojik etkileri de olan bir durumdur. İş gücü kaybı, uzun süren hastalık izni, toplumsal izolasyon ve belirsizlik, hastaların yaşam kalitesini ciddi biçimde etkileyebilmektedir.

Long COVID, pandeminin yeni ve uzun vadeli yüzüdür. Literatür, bu sendromun bireysel sağlık kadar, toplum sağlığı ve sağlık sistemleri üzerindeki etkisinin de büyük olacağını ortaya koymaktadır.

Bu nedenle tanı, izlem ve destek hizmetlerinin güçlendirilmesi önemlidir.

Long COVID, sadece akut enfeksiyon sonrası kalıntı semptomlardan ibaret değildir.

Tüm organ sistemlerini etkileyebilen, multidisipliner yaklaşımla ele alınması gereken karmaşık ve uzun süreli bir sendromdur.

Bu nedenle bireylerin detaylı izlenmesi, takip protokollerinin geliştirilmesi ve farklı uzmanlık alanlarının iş birliğiyle kapsamlı bir yaklaşım benimsenmesi gereklidir.